مراحل رشد گندم و کودهای مورد نیاز در هر مرحله

گندم با نام Triticum گیاهی از خانواده Poaceae می باشد. این محصول استراتژیک بوده و به عنوان مهم ترین غله در جهان برای تامین غذای انسان کشت می شود. گندم ریشه های سطحی دارد و به همین منظور برای آماده سازی زمین قبل از کاشت باید از شخم سطحی استفاده کرد. این گیاه را به روش های مختلفی مانند نواری، خطی، کرتی و کشت بر روی پشته بلند می کارند. گندم دارای پنج مرحله اصلی رشد شامل جوانه زدن، پنجه دهی، ساقه دهی، خوشه دهی و دانه بستن می باشد. در هر کدام از این مراحل رطوبت، کود گندم و برنامه غذایی آن باید اصولی باشد تا گیاه مراحل رشدی خود را به طور کامل طی کند و به دنبال آنها افزایش عملکرد نیز داشته باشد.

محصول گندم از زمان کاشت تا برداشت، پنج مرحله کلی را طی می کند. این مراحل شامل جوانه زنی ، پنجه زنی ، ساقه دهی ، خوشه دهی و تشکیل و پرشدن دانه می باشد. فاکتورهایی از قبیل آبیاری و کوددهی در مراحل مختلف رشد گندم ، تاثیر بسزایی بر میزان بازدهی و کیفیت محصول دارد. شناسایی صحیح مراحل رشد و آگاهی از عوامل موثر بر عملکرد دانه می تواند تصمیمات مدیریتی را بهبود بخشد، از آسیب به محصول و کاربردهای بی دلیل یا بی اثر جلوگیری کند. این تصمیمات می تواند تولید گندم را سودآورتر کند.

رشد و نمو گندم با مقدار تجمع وزن خشک در گیاه که از طریق فتوسنتز، فرآیند فیزیولوژیکی گیاهان برای تولید کربوهیدرات، پروتئین و روغن اتفاق می افتد، که مستقیماً با شرایط محیطی مرتبط است.

1- مرحله جوانه زنی

بذر گندم پس از جذب آب رشد خود را آغاز و شروع به جوانه زدن می کند. بطور کلی جوانه زدن و سبز شدن نیاز به رطوبت و گرما دارد. حداقل و حداکثر درجه حرارت بین 0 تا 22 درجه و مناسب ترین آن 8 تا 10 درجه سانتیگراد می باشد.

2- مرحله پنجه زنی

پنجه زنی عبارت است از ظهور شاخه های جانبی در محل اتصال ساقه برگ. پنجه اول در محل اتصال اولین برگ (یا کولئوپتیل) با بیرون آمدن برگهای دوم، سوم یا چهارم ظاهر می شود. پنجه بعدی در محل اتصال برگ دوم بصورت یک فیلوکرون رشد می کند و به همین ترتیب.

پنجه زنی یک صفت زراعی مهم در محصولات دانه دار مانند گندم و برنج است، زیرا تعداد سنبله نهایی در متر مربع را تعیین می کند و نقش مهمی در تعیین عملکرد دانه دارد.

از آنجائیکه نیتروژن یک ماده مغذی مهم و ضروری برای همه گیاهان است، عرضه نیتروژن از نظر مقدار زیست توده تولید شده، اندازه و نسبت اندام ها و ساختار آنها و پیشرفت رشد گیاه اثرات قابل توجهی بر رشد گیاه دارد. افزایش میزان مصرف نیتروژن در این مرحله، تراکم پنجه را افزایش می‌دهد و مرگ و میر پنجه را کاهش می‌دهد.

3- ساقه دهی

با بالارفتن درجه حرارت مرحله ساقه رفتن از تشکیل اولین گره در قسمت پایین ساقه شروع و تا تشکیل غلاف در قسمت فوقانی ادامه می یابد. طویل شدن ساقه با طویل شدن میان گره ها انجام می شود که با افزایش برگ همراه است. در این مرحله نیاز گیاه به آب روز به روز بیشتر می شود و کمبود آب باعث کاهش شاخ و برگ شده و کاهش عملکرد را به دنبال دارد. برگ پرچم آخرین برگی است که قبل از خوشه دهی خارج می شود.

4- خوشه دهی یا ظهور سنبله

دو عامل طول روز و درجه حرارت نقش مهمی در ظهور خوشه دارند. اگر رشد سنبله خیلی زود شروع شود ممکن است در اثر سرما آسیب ببیند و اگر خیلی دیر آغاز شود ممکن است در اثر دمای زیاد و یا کمبود آب، دوره پر شدن دانه کوتاه شده و عملکرد کاهش یابد.

با اتمام مرحله سنبله رفتن، مرحله رشد رویشی به پایان رسیده و مرحله زایشی یا گلدهی شروع می شود. گلدهی گندم ۳ تا ۴ روز پس از خروج سنبله انجام می شود. این مرحله نیز به شدت تحت تاثیر درجه حرارت و طول روز قرار دارد.

5- پر شدن دانه

بلافاصله پس از گرده افشانی پر شدن دانه آغاز می شود.

دانه ابتدا به حالت شیری در می آید. در این حالت، اندازه دانه به سرعت افزایش می یابد و خروج مایع شفاف و شیری رنگ به هنگام فشردن دانه از خصوصیات این مرحله می باشد.

سپس به حالت خمیری در می آید. در این حالت دانه شروع به سفت شدن می کند و نشاسته و مواد غذایی آن به سرعت افزایش می یابد. رنگ سبز دانه تا حدودی ناپدید می شود.

بعد از آن در مرحله سخت شدن دانه، گیاه کاملا به رنگ زرد در آمده و دانه ها سفت می شوند. غلظت آب دانه ها به ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش می یابد.

و سرانجام در مرحله سفت شدن دانه ،گیاه خشک و شکننده و دانه سخت شده و غلظت آب دانه به ۱۴-۱۳ درصد می رسد. و محصول آماده برای برداشت با کمباین و انبار کردن است.

ضرورت انجام آزمایش خاک قبل از کاشت و کوددهی گندم

قبل از کاشت هر محصولی و سرمایه گذاری برای کاشت آن، کشاورزان باید با عناصر غذایی مورد نیاز محصول مورد نظر خود آشنایی داشته باشند و از نیازهای آن در مراحل مختلف رشد مطلع باشند. پس از شناخت نیازهای محصول باید اطلاعاتی در مورد بافت خاک، عناصر غذایی موجود در آن، میزان مواد آلی، میزان PH و EC خاک داشت تا با خیال راحت نسبت به کشت محصول اقدام کرد. برای این منظور نیاز به انجام آزمایش خاک می باشد.

با نمونه برداری از قسمت های مختلف زمین و ارسال آن به آزمایشگاه جهت آزمایش، می توان از کمبودها و مشکلات خاک مطلع شد و قبل از کاشت برای اصلاح آنها اقدام کرد. تفسیر نتیجه آزمایش خاک نیز یکی از مهم ترین مراحلی است که باید توسط متخصصین و مشاورین گیاهپزشک با تجربه انجام شود. بعد از تفسیر آزمایش متخصصین با اطلاع از مشکلات و کمبودها می توانند توصیه های کودی مناسب زمین شما را ارائه دهند.

کوددهی گندم قبل از کاشت

قبل از کاشت گندم مصرف یکسری از کودها و اضافه کردن آنها با توجه به آزمایش خاک و نظر کارشناس باعث افزایش تولید و عملکرد محصول گندم می شود. کود گندم در این مرحله یعنی قبل از کاشت بذر در زمین با توجه به آزمایش خاک می تواند کود دامی، سوپر فسفات و کودهای گوگرد دار همراه آب آبیاری باشد.

قبل از کاشت می توان به وسیله مصرف کود دامی(که نوع آن مرغی، گوسفندی یا گاوی با توجه به آزمایش خاک تعیین می شود) باعث افزایش رشد محصول در مراحل مختلف شد. هرچه بافت خاک دارای زهکشی مناسب تری باشد عناصر غذایی بیشتر در دسترس ریشه قرار گرفته و باعث افزایش عملکرد گندم می شوند. مصرف کودهای گوگردی باعث کاهش و تنظیم PH خاک شده و میکروارگانیسم های مفید موجود در خاک را فعال می کنند و باعث افزایش حاصلخیزی و اصلاح بافت خاک می شوند.

                                                          کوددهی گندم قبل از کاشت

نقش ازت در برنامه کودی گندم

نیتروژن یکی از عناصر اصلی و مورد نیاز گندم می باشد. گندم در طول مراحل رشدی خود به میزان زیادی نیتروژن قابل جذب نیاز دارد. ازت باعث رشد سریع گندم، افزایش تعداد پنجه، افزایش تعداد برگ، افزایش وزن دانه، افزایش میزان خوشه های پر شده و افزایش مقدار پروتئین دانه می شود.  کمبود ازت در گندم باعث رنگ پریدگی و زردی برگ ها، مخصوصا برگ های پیرتر می شود. با توجه به اهمیت این عنصر برای گندم اگر مصرف آن در زمان مناسب باشد، باعث افزایش تولید دانه و پروتئین می شود.

نقش فسفر در کوددهی گندم

فسفر دومین عنصر مورد نیاز و حیاتی برای گندم می باشد. فسفر باعث تحریک ريشه، افزایش سرعت رشد و نمو گندم، تولید پنجه های بیشتر، افزایش تولید خوشه و دانه بندی صحیح گندم می شود. یکی از علائم بارز کمبود فسفر، کاهش توان گندم برای رشد و نمو می باشد. همچنین کمبود فسفر در گندم باعث می شود که رنگ برگ ها سبز تیره شده و لکه های تیره و روشن در برگ های مسن ظاهر شود.

بذرمال کردن بذور گندم

هنگام کاشت بذر در زمین، ممکن است بذر دچار محدودیت هایی شود که باعث کاهش درصد جوانه زنی آن شود. با کاهش اکسیژن و تهویه مورد نیاز، قدرت جوانه زنی بذور کاهش می یابد. همچنین اگر رطوبت مورد نیاز بذر در دسترس نباشد نمی تواند به خوبی رشد و نمو کند. از طرفی شوری خاک نیز می تواند مانع از جذب آب توسط بذر شده و باعث کاهش جوانه زنی آن شود.

با بذرمال کردن بذور گندم و مخلوط کردن بذر با مواد و ترکیباتی که به بذر توان و قدرت برای جوانه زنی و رشد بیشتر، افزایش رشد ریشه و بهتر مستقر شدن گیاهچه در خاک را بدهد، می توان باعث افزایش سرعت جوانه زنی و عملکرد گندم شد. اسید هیومیک، اسید آمینه، جلبک دریایی و بذرمال روی از ترکیباتی هستند که برای بذرمال کردن بذور گندم قبل از کاشت توصیه شده اند زیرا باعث  افزایش جوانه زنی بذور و افزایش سرعت رشد آنها می شوند.

کود گندم در زمان شروع جوانه زنی

اولین مرحله حساس در برنامه غذایی گندم، جوانه زنی آن می باشد. مصرف اسید هیومیک و سولفات روی همراه آب آبیاری در این مرحله موجب افزایش رشد ریشه ها، افزایش سرعت جوانه زنی، زود رسیدن محصول، افزایش پنجه زنی گندم ها، افزایش تعداد ریشه ها، افزایش تعداد خوشه ها، رشد خوب دانه ها و افزایش پروتئین موجود در آنها می شود. میزان آبیاری نیز در این مرحله باید به اندازه کافی باشد که گیاه دچار تنش نشود.

                                                                    مرحله جوانه زنی گندم

برنامه غذایی گندم در زمان پنجه زنی

دومین مرحله حساس در برنامه غذایی گندم پنجه زنی و تشکیل پنجه ها در این گیاه می باشد. بعد از جوانه زنی و رشد، هر دانه گندم 2 تا 5 ساقه تشکیل می دهد. یکی از ساقه های تولیدی، ساقه اصلی بوده و بقیه آنها را پنجه می گویند. داشتن برنامه غذایی اصولی در مرحله پنجه زنی در گندم از اهمیت زیادی برخوردار است. این مرحله تاثیر زیادی در افزایش عملکرد این محصول دارد.

مصرف کودهای ماکرو در این مرحله باعث افزایش پنجه زنی، افزایش تعداد پنجه های بارده و در نتیجه افزایش عملکرد می شود. استفاده از کود هایی مانند 20-20-20 و باکتری EM همراه آب آبیاری و اسید آمینه و جلبک دریایی، سیلیسیم، ریزمغذی و اسید هیومیک به صورت محلول پاشی با توجه به نظر کارشناس گیاهپزشک توصیه می شود. آبیاری و میزان رطوبت در دسترس گیاه در مرحله پنجه زنی باید به اندازه کافی باشد تا گیاه بدون کمبود رطوبت به رشد خود ادامه دهد.

                                                                  مرحله پنجه دهی گندم

کود گندم در زمان به ساقه رفتن

سومین مرحله حساس در کوددهی گندم و تغذیه آن، مرحله ساقه دهی می باشد. گندم در مرحله به ساقه رفتن و بعد از آن به مقدار قابل توجهی پتاسیم قابل جذب نیاز دارد. مصرف یکسری کودها با توجه به نظر کارشناس گیاهپزشک مانند کود های پتاس بالا ، کود سیلیسیم و جلبک دریایی به صورت محلول پاشی و باکتری EM همراه آب آبیاری در مرحله ساقه دهی این محصول توصیه شده است. آبیاری در این مرحله یکی از حساس ترین ها می باشد و میزان رطوبت در دسترس گیاه باید به مقداری کافی باشد.

                                                                      مرحله ساقه دهی در گندم

نقش پتاسیم در برنامه غذایی گندم

پتاسیم سومین عنصر مورد نیاز برای گندم بوده و تاثیر زیادی در افزایش عملکرد و کیفیت این محصول دارد. پتاسیم باعث افزایش مقاومت گیاه در برابر برخی از بیماری ها، افزایش استحکام ساقه، افزایش پرشدن دانه، افزایش تعداد خوشه، افزایش اندازه و وزن دانه می شود. کمبود پتاسیم در گندم به صورت ظاهر شدن لکه هایی شبیه خال در برگ های پیر می باشد. 

کوددهی گندم در تشکیل خوشه و دانه بندی

چهارمین مرحله حساس در کود گندم مرحله تشکیل خوشه و دانه بندی می باشد. در این مرحله عناصر ماکرو و عناصر ریز مغذی مانند آهن، روی، منگنز، بر، مس و مولیبدن برای دانه بندی صحیح گندم مورد نیاز است. در زمان تشکیل خوشه و دانه بندی گندم اگر آبیاری به درستی صورت نگیرد و میزان رطوبت کم یا زیاد باشد، دانه های تشکیل شده ضعیف و بی کیفیت خواهند بود. 

                                                                     مرحله خوشه دهی گندم

نقش عناصر ریزمغذی در برنامه کودی گندم

مصرف کود آهن باعث افزایش فتوسنتز در گندم شده و به دنبال افزایش فتوسنتز، سرسبزی و سبز ماندن گیاه اتفاق می افتد. مصرف عناصر روی، منگنز و بر در برنامه غذایی گندم باعث افزایش تقسیم سلولی، افزایش رشد و تشکیل خوشه های بیشتر می شوند.

برنامه غذایی گندم هنگام پر شدن و خمیری شدن دانه

آخرین مرحله حساس در کوددهی گندم مرحله پرشدن و خمیری شدن دانه می باشد. با توجه به نظر کارشناس مصرف کود های پتاس بالا مانند سولفات پتاسیم همراه آب آبیاری در این مرحله باعث پرشدن بیشتر دانه ها و افزایش سایز و کیفیت آنها می شود.

                                                      مرحله پرشدن خوشه و خمیری شدن دانه

 جدول کود دهی گندم به همراه برنامه غذایی گندم در مراحل مختلف رشد

  مراحل رشد                      برنامه کودی                           روش مصرف

کود آلی برای گندم

متاسفانه اکثر خاک های کشور ایران از نظر وجود مواد آلی فقیر بوده و درصد کربن آلی در آنها زیر 1 درصد می باشد. یکی از راه های موثر جهت افزایش تولید گندم در واحد سطح استفاده از کودهای آلی جهت بالا بردن میزان ماده آلی خاک است. کودهای آلی باعث کاهش مصرف کودهای شیمیایی شده و برای انسان و محیط زیست ضرری ندارند. ترکیبات آلی خواص فیزیکی، شیمیایی، باروری و حاصلخیزی خاک را بالا می برند. کودهای حیوانی، گیاهی و انواع کمپوست ها جزو کودهای آلی محسوب می شوند. کودهای آلی با اصلاح خاک جذب مواد غذایی و کارایی سایر کودها را بهبود می بخشند. مصرف توام ترکیبات آلی و کودهای شیمیایی تحت نظر متخصص مربوطه، عملکرد را بطور چشمگیری بالا خواهند برد.