در کشاورزی مدرن، بهرهوری و بهبود تولید نیازمند مدیریت دقیق و بهینهسازی منابع تغذیهای است. کودها نقش مهمی در تأمین عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان دارند و اختلاط نادرست آنها میتواند منجر به کاهش اثرگذاری، بروز مشکلات تغذیهای، و حتی آسیب به گیاهان شود. بنابراین، شناخت ترکیبات مختلف کودها و اثرات اختلاط آنها با یکدیگر، به کشاورزان و متخصصان این حوزه کمک میکند تا بهترین نتایج ممکن را از مصرف کودها به دست آورند.
نکته: اختلاط یعنی مخلوط کردن یا مخلوط شدن دو ماده با هم که ممکن است اثرات منفی یا مثبتی داشته باشد.
مزایای اختلاط کودها
اختلاط و استفاده ترکیبی کودهای کشاورزی دارای مزایایی بصورت زیر است:
- با اختلاط کودها میتوان چند عنصر غذایی را با یک بار مصرف در اختیار گیاه قرار داد که باعث صرفهجویی در زمان و هزینهها میشود.
- اختلاط کودها امکان تأمین متوازن عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را فراهم میکند.
- اختلاط برخی کودها اثر همافزایی داشته و کارایی جدب همدیگر را افزایش میدهند.
اختلاط کودهای نیتروژنی
حلالیت کودهای نیتروژنی بسیار بالاست و معمولا کودهای نیتروژنی در اختلاط با کودهای شیمیایی مشکلی ندارند. مگر اینکه تفاوت زیاد در pH کود نیتروژنی با کود مورد نظر وجود داشته باشد. از جمله کودهای نیتروژنی میتوان اوره و سولفات آمونیوم را نام برد.
اختلاط کودهای فسفری
عنصر فسفر قابلیت واکنش پذیری بسیار بالایی با برخی عناصر دارد. از جمله کودهای حاوی فسفر میتوان مونوآمونیوم فسفات، دیآمونیوم فسفات و سوپرفسفات تریپل را نام برد که بسته به فرم آنها بصورت کودآبیاری یا اختلاط با خاک مصرف میشوند.
- عموما کودهای فسفره آهسته رهش در سیستم آبیاری تزریق نمیشوند و به صورت اختلاط با خاک مصرف میشوند. در اختلاط این مدل کودها با سایر کودهای شیمیایی مشکلی وجود ندارد.
- زمانی که از کودهای مایع حاوی فسفر و یا کودهای جامد قابل حل استفاده شود باید در اختلاط آن با سایر کودها دقت کرد. از مهمترین عناصری که با فسفر واکنش میدهد، کلسیم است. کلسیم در واکنش با فسفر، فسفات کلسیم تشکیل داده و باعث رسوب میشود. لذا عموما اختلاط کودهای حاوی فسفر با کودهای حاوی کلسیم توصیه نمیشود.
اختلاط کودهای پتاسیمی
عنصر پتاسیم در برابر سایر عناصر قدرت واکنشپذیری کمی دارد. لذا توانایی و تمایل بالایی به جذب و اتصال سایر عناصر ندارد. کودهای دارای پتاسیم معمولا دارای pH بالایی هستند و در نتیجه با کودهایی که دارای pH پایینی هستند امکان واکنش وجود داشته و قابل اختلاط نیست.
به این نکته توجه کنید که برخی کودهای حاوی پتاسیم مانند سولفات پتاسیم پودری به دلیل وجود گوگرد نباید با کودهای حاوی کلسیم ترکیب شوند. این اختلاط باعث تولید سولفات کلسیم (گچ) شده و رسوب خواهد داشت.
اختلاط کودهای کلسیمی
در کودهای دارای عنصر کلسیم نکات مهمی وجود دارد.
- کودهای کلسیمی قابلیت اختلاط با کودهای حاوی سولفات را ندارند. اختلاط این دو مدل کود باعث تولید ترکیبات نامحلول مثل سولفات کلسیم (گچ) و کاهش کارایی آنها میشود.
- اختلاط کودهای کلسیمی با کودهای فسفره نیز باعث کاهش کارایی آنها و تولید برخی ترکیبات نامحلول مثل فسفات کلسیم و رسوب آنها میشود.
اختلاط کودهای ریزمغذی
عناصر ریزمغذی یا میکرو در بسیاری از فرآیندهای مهم و حیاتی گیاهان نقش دارند و نمی توانید از مصرف این عناصر اجتناب کنید. همچنین عناصر ریزمغذی به میزان بسیار کمی برای گیاهان مصرف می شوند (در حد میلی گرم در لیتر یا ppm) و باید اثرگذاری لازم را با همین مقادیر کم داشته باشند.
با این توضیحات میتوان نیاز گیاهان به عناصر ریزمغذی را تا حد زیادی از برگ و به صورت محلولپاشی نیز تامین کرد. عناصر ریزمغذی اکثرا کاتیون و با بار مثبت هستند و در اختلاط با هم معمولا مشکلی ایجاد نمیکنند.
نکته مهم دیگر این است که به دلیل مقدار کم عناصر ریزمغذی در کودها معمولا وقتی وارد مخزن کود میشوند احتمال واکنش و اتصال به سایر عناصر بسیار کم است.
اختلاط کودهای شیمیایی و میکروبی
کودهای میکروبی دارای موجودات زنده هستند و زمانی که داخل مخزن کود ریخته میشوند نباید به آن کودهای شیمیایی اضافه کرد. در صورتی که کود شیمیایی و میکروبی با هم در یک مخزن مخلوط شوند. میزان شوری محلول بسیار بالا رفته و باعث کاهش جمعیت باکتریهای موجود در محلول خواهد شد. توجه داشته باشید که اختلاط کودهای شیمیایی و میکروبی درون زمین هیچ مشکلی ندارد و بحث ما فقط اختلاط داخل یک مخزن کود است.
اختلاط هیومیک اسید
کودهای هیومیک اسید به واسطه قابلیت کلات کنندگی آنها و تسهیل جذب سایر عناصر غذایی، قابلیت اختلاط با اکثر کودهای شیمیایی را دارند. البته در زمان ترکیب این کودها با کودهای حاوی کلسیم باید احتیاط کرد.
با اختلاط هیومیک اسید و کودهای کلسیمی از جمله نیترات کلسیم، ممکن است برخی ترکیبات نامحلول تولید شود. زمانیکه یونهای کلسیم با گروههای عاملی موجود در هیومیک اسیدها مثل گروههای کربوکسیل واکنش میدهند، ممکن است باعث تولید ترکیب کلسیم–هومات شود که این کمپلکس نامحلول بوده و باعث از دسترس خارج شدن کلسیم و اسید هیومیک میشوند.
اختلاط سیلیکات پتاسیم
سیلیکات پتاسیم دارای pH بسیار قلیایی بوده و باعث افزایش pH محلول میشود. افزودن سایر کودها بخصوص ترکیباتی که اختلاف pH زیادی با سیلیکات پتاسیم دارند، باعث واکنش و تولید برخی ترکیبات نامحلول میشود. بهخاطر همین موضوع پیشنهاد میشود از ترکیب سیلیکات پتاسیم با سایر کودها داخل یک مخزن خودداری کنید.
اختلاط گوگرد
گوگرد خاصیت اسیدی داشته و درصورت اضافه شدن به مخزن کود، pH آن را اسیدی میکند. اختلاط کودهای با pH قلیایی با گوگرد باعث کاهش کارایی آنها و رسوب برخی ترکیبات نامحلول میشود.
- گوگرد مایع را نباید با کودهای حاوی کلسیم مانند نیترات کلسیم مخلوط کرد، زیرا واکنش کلسیم با سولفات منجر به تولید گچ و رسوب میشود.
- اختلاط گوگرد مایع با کودهای حاوی فسفر باعث تولید ترکیبات نامحلول و کاهش کارایی آنها میشود.
- ترکیب گوگردهای جامد که بصورت اختلاط با خاک مصرف میشود با سایر کودهای جامد مشکلی ایجاد نمیکند.
اصول مهم در زمان مخلوط کردن کودها
- کودهایی که دامنه pH آنها باهم فاصله زیادی دارد، قابل اختلاط نیستند. این بدین منظور نیست که کودهای اسیدی با قلیایی مخلوط نمیشوند. حتی ممکن است دو کود هردو دارای pH قلیایی یا اسیدی باشند به عنوان مثال فرض کنید pH کود اول 13 و pH کود دوم معادل 7.5 است. باوجود اینکه هر دو کود قلیایی هستند، ولی به دلیل اختلاف زیاد pH آنها، قابلیت اختلاط ندارند. در مورد کودهای اسیدی نیز همین موضوع صادق است.
- اختلاط کودهای زیستی – میکروبی با همدیگر امکانپذیر است ولی قابلیت اختلاط با کودهای شیمیایی را ندارند.
- استفاده از آب با pH خیلی قلیایی یا خیلی اسیدی در زمان اختلاط کودها ممکن است باعث کاهش کارایی آنها و رسوب برخی ترکیبات نامحلول شود.
- از تمیز بودن کامل مخزن اطمینان داشته باشید و هیچ بقایایی از کودهای قبلی در مخزن نباشد.
- برای اختلاط کودها درون مخزن باید از آب غیرشور استفاده کنید و به هیچ وجه از آب شور برای این کار استفاده نشود.
- از اضافه کردن همزمان کودها به داخل یک مخزن کود / سمپاش خودداری کنید. اگر همزمان چند کود را داخل یک مخزن مخلوط میکنید، ابتدا کود اول را به مخزن اضافه کرده و کامل حل کنید، کود بعدی را اضافه کرده و هم بزنید و به همین ترتیب کودهای دیگر را بهنوبت اضافه کرده و کامل حل کنید تا احتمال واکنش و رسوب به حداقل برسد.
- در صورتیکه از کودهای شیمیایی سوسپانسیون شده یا مایع استفاده میکنید، حتما قبل از استفاده ظرف کود را بخوبی تکان دهید.
- کودهای جامد را می توانید روی سطح خاک بپاشید و تا عمق 5 تا 10 سانتیمتری با خاک مخلوط کنید. اختلاط کودهای جامد دیرحل باهم هیچ مشکلی ندارد.
- از اختلاط کودها با سموم اجتناب کنید.
راهکار استفاده همزمان کودهای غیرقابل اختلاط در یک دور آبیاری
در مواردی که دو نوع کود به دلیل عدم سازگاری شیمیایی قابلیت اختلاط در یک مخزن را ندارند، میتوان از روشهای جایگزین برای استفاده همزمان آنها در یک دور آبیاری استفاده کرد.
یکی از این روشها، تزریق جداگانه کودها در بازههای زمانی مشخص است که از تداخل شیمیایی بین آنها جلوگیری میکند. در این روش، کود اول را به مدت مشخصی داخل سیستم آبیاری تزریق کنید. بعد از اتمام مصرف آن، مخزن کود را شستشو داده و اجازه دهید به مدت کوتاهی آب خالی در سیستم در جریان باشد. سپس کود بعدی را داخل مخزن کود حل کنید تا به همراه آب آبیاری وارد زمین شود. به این ترتیب هردو کود در یک دور آبیاری بصورت جداگانه مصرف میشوند.
روش دیگر، استفاده از مخازن کود مجزا برای هر کود است که به طور همزمان محلولها را وارد سیستم آبیاری میکند. این روشها ضمن حفظ کارایی کودها، از بروز رسوب یا کاهش کیفیت تغذیه گیاه جلوگیری میکنند.
در روش مصرف محلولپاشی، روش جایگزینی برای اختلاط این کودها وجود ندارد.
اختلاط کودها در برنامههای کودی اختصاصی زیما فارم
در برنامههای کوددهی اختصاصی زیما فارم، از چهار اصل مهم تغذیه گیاهی پیروی میشود. این اصول شامل انتخاب منبع مناسب کودها، تعیین مقدار بهینه، انتخاب روش کاربرد مناسب و زمانبندی صحیح استفاده آنها است. در هر مرحله از رشد گیاه، جانمایی و اعمال کودها به گونهای صورت میگیرد که با رعایت دقیق اصول اختلاط، بهترین نتیجه ممکن حاصل شود و هیچ گونه اثرات جانبی نامطلوبی نداشته باشد. این برنامهها با هدف دستیابی به رشد بهینه گیاهان و افزایش بهرهوری از منابع، به گونهای طراحی شدهاند که ضمن حفظ سلامت خاک و محیط زیست، نیازهای تغذیهای گیاهان را به صورت کامل و متوازن تأمین کنند.
قبل از استفاده از هر نوع کود مرغی، کود گوسفندی و سایر کودها لازم است که خاک شما آزمایش شود. در این صورت میتوانید به راحتی نوع و فرمول متناسب با گیاهان خود را انتخاب کنید. در عوض گیاهان با گلهای بیشتر و میوهها بزرگتر و با کیفیت تر به شما پاداش میدهند.
جدول اختلاط کودها
اختلاط کودها موضوعی است که کشاورزان حرفهای از اهمیت آن جهت دستیابی به محصول بیشتر و سودآورتر آگاه هستند. کشاورزان با رعایت چند نکته خیلی ساده مواد غذایی مورد نیاز گیاهان را به بهترین نحو ممکن فراهم میکنند.
چرا باید به عنوان یک کشاورز از اصول ترکیب کودها آگاه باشید؟
برخی از کشاورزان تمایل دارند یا مجبور میشوند برای صرفه جویی در زمان، چند کود را با هم ترکیب کنند. اما، در صورت مخلوط کردن ترکیبات متفاوت کودی؛ این کودها به روشهای مختلف با یکدیگر واکنش نشان میدهند. بعضی از این ترکیبات با هم ناسازگار هستند و نباید با هم مخلوط شوند. اختلاط این کودها با هم غالبا باعث ایجاد ترکیبات نامحلول در آب میشود. در این شرایط کود در ته مخزن رسوب میکند.
رسوب این ترکیبات علاوه بر اینکه از غذای گیاه شما کم میکند (نیاز غذایی گیاهان تامین نمیشود)، باعث ایجاد مشکلات جدی از جمله مسدود شدن سیستم آبیاری و سمیت برای گیاهان میشود. بنابراین بهتر است سازگاری مواد شیمیایی قبل از عملیات کوددهی بررسی شود.
حلالیت کود به چه صورت است؟
1. حلالیت کود در آب:
در سیستم کود آبیاری، کودی مناسب گیاه است که بتواند به راحتی در آب حل شود و به آسانی در دسترس گیاه قرار گیرد. زیرا ریشه فقط مواد محلول را جذب میکند. بنابراین قبل از کاربرد کود از طریق آب آبیاری (کوددهی) لازم است، با برخی از واقعیتها و عوامل موثر بر حلالیت کودها آشنایی داشته باشید.
دمای آب:
مناسب بودن کود برای تزریق در سیستم آبیاری بستگی به بسیاری از خواص آن به ویژه حلالیت آن در آب دارد. حلالیت کود به درجه حرارت آبی که در آن حل میشود بستگی دارد و میزان حلالیت کود با دما تغییر میکند (جدول اختلاط کودهایا به نوعی جدول کودهای شیمیایی). هر چه دمای آب بالاتر باشد حلالیت کود بیشتر است و در دماهای پایین تر محلول کود باید رقیق تر باشد یا به اصطلاح در دمای پایین نسبت به دمای بالا میزان کود کمتری باید در آب حل کرد.
جدول کود شیمیایی میزان حلالیت کودهای مختلف براساس مقدار کود در یک لیتر آب را نشان میدهد:
نوع کود / دماحلالیت کود بر حسب گرم در لیتر
| ℃ 5 | ℃ 10 | ℃ 20 | ℃ 25 | ℃ 30 | |
| نیترات آمونیوم | 1183 | 1510 | 1920 | 0 | 2420 |
| نیترات کلسیم | 1020 | 1130 | 1290 | 0 | 1500 |
| مونو آمونیوم فسفات | 230 | 290 | 370 | 0 | 460 |
| دی آمونیوم فسفات (DAP) | 430 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| سولفات آمونیوم | 710 | 730 | 750 | 0 | 780 |
| کلرید پتاسیم | 229 | 238 | 255 | 264 | 0 |
| نیترات پتاسیم | 133 | 170 | 209 | 316 | 370 |
| نیترات منیزیم | 680 | 690 | 710 | 720 | 0 |
| اسید فسفریک | 5480 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| سولفات پتاسیم | 80 | 90 | 111 | 120 | 0 |
| اوره | 780 | 850 | 1060 | 1200 | 0 |
به طور کلی کودهای اوره، نیترات آمونیوم، نیترات کلسیم، نیترات پتاسیم و فسفات آمونیوم به راحتی در آب حل میشوند. این کودها به طور گسترده در تهیه محلول کودهای تک غذایی و یا ترکیبی مورد استفاده قرار میگیرند. یکی از عواملی که بر روی سرعت و انرژی لازم برای حل شدن کود تاثیر میگذارد، اندومتریک (دمای محلول در حین حل شدن کود کاهش مییابد) یا اگزومتریک (دمای محلول در حین حل شدن کود افزایش مییابد) بودن کود است.
به عنوان مثال بیشتر کودهای نیتروژن گرانوله اندومتریک هستند، یعنی هنگام حل شدن در آب گرمای آب را جذب میکنند. این امر باعث کاهش دمای آب و در نتیجه کاهش سرعت حل شدن کود میشود. مثال دقیق تر واکنش نیترات کلسیم است. حلالیت نیترات کلسیم در دمای 30 درجه سانتی گراد بالاست. اما این کود واکنش درون ریز (سرماده) قوی دارد و فقط 50 درصد آن در 5 دقیقه اول در آب حل میشود که منجر به افت دما از 30 درجه به 2 درجه سانتی گراد میشود.
این ویژگی میتواند غلظت مورد انتظار را در خط آبیاری کاهش دهد، زیرا بخشی از کود به صورت جامد و نامحلول در ته مخزن رسوب میکند. بنابراین در زمان کاربرد این کودها لازم است چند ساعت محلول در دمای محیط باقی بماند تا دمای آن افزایش یابد و تمام کود در آب حل شود.
با توجه به نقش دما در حلالیت کودها، از نظر زمان در سال ممکن است، در تعیین میزان حلالیت کودها تاثیر بگذارد. در هوای سردتر مانند اوایل بهار و یا اواخر پاییز کود کمتری در آب خنک حل میشود و با افزایش دما میزان حلالیت کود بیشتر میشود بنابراین یک کود ممکن است در دمای تابستان کاملاً محلول باشد اما در زمستان از حالت محلول خارج شود و در مخزن رسوب کند.
سازگاری کود با آب آبیاری
پرورش دهندگان باید بدانند کدام نوع و کدام فرمولاسیون کود برای تزریق مناسب است برای درک اهمیت این موضوع به موارد زیر توجه بفرمایید:
نیتروژن:
منابع نیتروژن شامل اوره، نیترات آمونیوم، نیترات کلسیم، نیترات پتاسیم، سولفات آمونیوم و تیوسولفات آمونیوم محلول در آب هستند. در صورتی که از کودهای آمونیومی استفاده شود، کمبود منیزیم به چشم میخورد. برای نیتراتها این موضوع صادق نیست. این نکته در ارتباط با کودهای نیتراته حائز اهمیت است که استعمال زیاد آنها، همچنین در نور کم و ضعیف، خطر تجمع نیترات در سبزیجات را زیاد میکند.
فسفر:
حلالیت فسفر
هیدروکسیل آپاتیت < اکتو کلسیم فسفات < کلسیم مونو هیدروژن فسفات < کلسیم دی هیدروژن فسفات
تولید آپاتیت فقط در خاکهای با PH بیشتر از 7 ( PH>7) انجام میشود. تثبیت فسفات میتواند توسط آنیونهای آلی و همچنین سیلیکاتها کم شود و در نتیجه جذب آن برای گیاه آسانتر گردد. ضمنا بعضی از میکروارگانیسمها یا موجودات زنده میتوانند فسفر را آزاد نمایند. برخی گیاهان نیز چنین توانایی دارند.
ساختمان خاک از رشد ریشه و همچنین جذب فسفات توسط گیاهان جلوگیری میکند. جذب فسفات در PH=4 سه برابر بیشتر از PH=7 میباشد. کوددهی ردیفی با فسفات در خاکهایی که شدیدا از نظر فسفات فقیر هستند، بسیار خوب است. دلیل این است که کود با حجم کمتری از خاک در تماس است و در نتیجه کمتر تثبیت میشود. کودهای فسفاته با کودهای حیوانی، دیرتر حالت تثبیتی به خود میگیرند.
انواع کودهای فسفاته به شرح زیر میباشد:
- سوپر فسفات شامل Ca6, Ca3P2O8, SIO3Ca است.
- سوپر فسفات Ca(H2PO4)2Ca که از هضم در خاک حاصل میشود.
- سوپر فسفات تریپل که از هضم فسفات توسط اسید فسفریک H3PO4 به وجود میآید.
بیشتر کودهای فسفره (از جمله آمونیوم فسفات و سوپر فسفات) حلالیت کمی در آب دارند و نباید در سیستم آبیاری تزریق شوند. بعضی دیگر از منابع فسفر از قبیل مونوآمونیوم فسفات، دی آمونیوم فسفات، مونو پتاسیم فسفات و اسید فسفریک قابلیت حل شدن در آب را دارند. با این حال اگر غلظت کلسیم در آب آبیاری بالا باشد، این عناصر رسوب میکنند. توصیه میشود از مصرف کودهای فسفره در آبهای با غلظت بالای کلسیم جلوگیری شود.
بعضی از کشاورزان اسید فسفریک را در سیستم آبیاری قطرهای تزریق میکنند. این نحوه مصرف، علاوه بر تامین فسفر مورد نیاز گیاه، PH آب را نیز پایین میآورد و از ته نشین شدن کودهای فسفره جلوگیری میکند.
به طور کلی اگر PH آب آبیاری بالا باشد، مصرف اسید فسفریک موثرتر خواهد بود، زیرا با افزایش PH فسفاتها رسوب میکنند. یک رویکرد موفقیت آمیز جهت جبران این مشکل مصرف اسید سولفوریک و یا اوره سولفوریک به دنبال تزریق اسید فسفریک است. این عمل برای اطمینان از حفظ PH آب در سطح پایین ( 4 تا 5) صورت میگیرد.
در حالت کلی اسید فسفریک فقط هنگامی باید در سیستم آبیاری تزریق شود که غلظت کلسیم و منیزیم در آب زیر 50 قسمت در میلیون (50PPM) و سطح بی کربنات کمتر از 150PPM باشد. ایجاد و انحلال فسفات کلسیم به غلظت کلسیم و PH خاک بستگی زیادی دارد. هر قدر این دو فاکتور بزرگ تر باشند، حلالیت فسفات کلسیم نیز کمتر است. اختلاط کودهای فسفاته با کودهای حیوانی، دیرتر حالت تثبیتی به خود میگیرند.
پتاسیم:
بیشتر کودهای پتاسیم محلول در آب هستند و به راحتی از طریق سیستم آبیاری قطره ای مصرف میشوند. اما ناسازگاری کودهای پتاسیمی با سایر عناصر و تشکیل رسوبات جامد هنگام مخلوط شدن در مخزن، از جمله معایب استفاده از این کودها در سیستم آبیاری قطره ای است. منابع پتاسیم که بیشتر در سیستمهای آبیاری مورد استفاده قرار میگیرد، شامل کلرید پتاسیم و نیترات پتاسیم است. فسفاتهای پتاسیم نباید به سیستمهای آبیاری قطرهای تزریق شوند.
همچنین باید به این نکته توجه کرد که عرضه زیاد کاتیونهایی مانند (Na+, Mg++, Ca++, H) باعث آزادسازی پتاسیم در خاکهای گرم میشود. گرم شدن خاک میتواند پتاسیمها را آزاد نماید. برعکس آن هم صادق است که پتاسیم میتواند از جذب کاتیونهای فوق جلوگیری کند. به طور کلی نسبت ازت به پتاسیم بایستی یک به دو باشد. اختلاط سولوپتاس با هیومیک اسید نیز ممکن است.
کلسیم:
قبل از تزریق هر گونه کود فسفره، اوره، آمونیوم نیترات یا سولفور اوره لازم است که کودهای حاوی کلسیم از مخزن کود، لولهها و فیلترها شسته و بیرون ریخته شوند. کلسیم به هیچ وجه نباید همراه با کود سولفات تزریق شود. زیرا ترکیب آنها باعث تشکیل کلسیم سولفات نامحلول (گچ) میشود. در کل کودهای حاوی کلسیم نباید با کودهای حاوی سولفات و فسفات مخلوط شوند.
کلسیم به طور کلی با بار منفی بیولوژیکی ترکیب میشود. مخلوط کلسیم با سولفاتهها و فسفاتهها موجب ایجاد رسوب در لولهها و همچنین عدم جذب کود میشود. کمبود کلسیم را میتوان با محلول پاشی، مصرف گچ، آهک در خاکهای اسیدی و نیترات کلسیم برطرف نمود. قابلیت اختلاط کلسیم با اسید آمینه ممکن است، چنانچه برخی از آمینواسیدهای موجود در بازار خود حاوی عناصری مثل کلسیم هستند.
منیزیم:
منیزیم به راحتی در آب حل میشود. وقتی آب آبیاری حاوی مقادیر بالای یونهای منیزیم باشد، نباید کود فسفات آمونیوم به آن اضافه کرد. زیرا باعث ایجاد فسفات آمونیوم منیزیم در مخزن کود میشود. عدم استفاده از کود NH4 در چنین شرایطی میتواند از خطر گرفتگی قطره چکانها جلوگیری کند.
تحقیقات مختلف نشان داده اند که در برخی گیاهان مثل جو، حتی غلظتهای کم پتاسیم از جذب و انتقال منیزیم به ساقهها جلوگیری میکند. کلسیم میتواند مانع جذب منیزیم شود و به غلظت کلسیم ارتباطی ندارد.
ریز مغذیها:
برخی از ریز مغذی نسبتا نامحلول هستند بنابراین در سیستم آبیاری قطره ای استفاده نمیشوند. اینها شامل فرمهای کربنات، اکسید یا هیدروکسید روی، منگنز، مس و آهن است. فرم سولفات مس، منگنز و روی محلول در آب هستند و معمولا ارزانترین منبع ریز مغذی به حساب میآیند. بعضی از مطالعات ثابت کرده اند فرم نیترات جذب ریز مغذیها را تسهیل میکند. اختلاط کودهای آهن با سایر کودها و سموم نیز توصیه نمیشود.
در ارتباط با منگنز باید گفت که دادن گوگرد مخلوط با کود حیوانی، مصرف کودهای سولفاته مانند سولفات آمونیوم و همچنین گچ میتواند PH را تعدیل و جذب منگنز را بیشتر کند. قابلیت جذب مس با افزایش PH خاک کاهش مییابد، به همین دلیل اغلب بعد از استفاده از کودهای آهکی مصرف مس ضروری است. فسفات، تاثیر عنصر روی در گیاهان را کاهش میدهد. بنابراین زمان تغذیه زیاد با کودهای فسفاته باید منتظر کمبود روی باشیم. توصیه میشود گوگرد و کلسیم نیز با هم مخلوط نشوند.
2. PH آب آبیاری:
PH محلول آبیاری باید در محدوده 5/5 تا 7 باشد. PH بسیار زیاد باعث کاهش در دسترس بودن آهن، منگنز و روی میشود و همچنین ممکن است باعث رسوب کلسیم و منیزیم فسفاتها یا کربناتها در خطوط آبیاری شود. pH خیلی کم برای ریشهها مضر است و ممکن است غلظت منگنز را در محلول خاک افزایش دهد.
در حالت قلیایی و PH بالا حلالیت آهن کاهش مییابد. به طور کلی در خاکهای آلی و آهکی حلالیت آهن کم است. دادن بیش از اندازه فسفات به خاک هم نیز به عنوان عامل کمبود آهن نیز مطرح میشود. با افزایش PH جذب بر کاهش مییابد.
3. کوددهی در خاک و آب شور:
تغذیه گیاهان در شرایط تنش شوری از چالشهای عمده در تولید گیاهان زراعی و باغی است. شوری از سه طریق رشد و عمکرد گیاه را کاهش میدهد.
- در مرحله اول نمکهای محلول باعث کاهش پتانسیل اسمزی محلول خاک و در نتیجه، افزایش انرژی لازم برای جذب آب توسط ریشه گیاه میگردد. از این رو، گیاه با صرف بیشتر انرژی برای جذب آب، انرژی کمتری برای فعالیتهای متابولیکی خواهد داشت. این امر منجر به کاهش رشد و نمو و در نهایت، عملکرد محصول میگردد. از این اثر به عنوان اثر اسمزی نیز یاد میشود. در تنشهای شدید شوری و در نتیجه، کاهش شدید پتانـسیل اسـمزی محلول خاک، ممکن است گیاه انرژی کافی برای جذب آب نداشته باشد. با وجود رطوبت مناسب در محیط ریشه، آثار تنش خشکی و کمبود آب را از خود نشان دهد، که در نهایت منجر به مرگ گیاه میگردد. به این پدیده خشکی فیزیولوژیک نیز گفته میشود.
- یونهای محلول در خاک، به طور معمول، در هنگام فرآیند جذب آب توسط ریشه، به درون گیاه راه مییابند. برخی از یونهای محلول در غلظـتهای بالاتری در شرایط شوری در محلول خاک وجود دارند. این یونها، به ویژه سدیم و کلر، میتوانند بـه طور مستقیم در گیاه ایجاد مسمومیت نمایند. این اثر، اثر ویژه یونی نامیده شده است. مسمومیت ناشی از غلظت زیاد برخی از یونها در اندامهای گیاهی، باعث ایجاد اختلال در فرآیندهای متابولیکی گیاه شده، و در نهایت باعث کاهش رشد و عملکرد محصول میگردد.
- عدم تعادل تغذیه ای در گیاه عامل سوم در کاهش رشد و عملکرد گیاه در شرایط تـنش شوری است. غلظتهای زیاد عناصری مانند سدیم و کلر در محلول خاک باعث بـر هـم خوردن تعادل عناصر غذایی مورد نیاز گیاه، مانند کلسیم و پتاسیم میگردد. عدم تعادل تغذیه ای ممکن است به علت اثر شوری بر قابلیت دسترسی و فراهمی عناصر غذایی، جذب و توزیع آنها در گیاه یا غیرفعال شدن فیزیولوژیکی یک عنـصر غذایی خاص ایجاد شود. که در این صورت نیاز درونی گیاه به آن عنصر غذایی افزایش مییابد. فراهمی و قابلیت دسترسی عناصر غذایی در خاکهای شور وابسته به PH و نسبت غلظت عناصر در محلول خاک دارد.
- PH خاک با اثرگذاری بر حلالیـت عناصـر، قابلیت دسترسی آنها را تحت تأثیر قرار میدهد. برای مثال، فراهمی فسفر در خاکهای شور به شدت وابسته به PH و تغییر در حلالیت ترکیبات مختلف فسفر خاک میباشد. همچنین، آهن، منگنز، روی و مس، به دلیل حلالیت کم، در شـرایط قلیای قابلیت دسترسی و فراهمی پایینی دارند. در شرایط قلیایی عنصر بر بیشتر فراهم میباشد، که میتواند باعث ایجاد مسمومیت در بسیاری از گیاهان زراعی گردد. در pH بالا، قابلیت دسترسی نیتروژن نیز کاهش مییابد، که دلیل عمـده آن کاهش فعالیت باکتریهای تثبیت کننده نیتروژن در خاک است.